645 كدمى العاج فى المحارب او كال . . . * . . . بيض فى الرّوض زهره مستنير « 3 » و بتحقيق گروهى از اصحاب معانى « 4 » اين بيت را نيكو شمرده ، و دربارهء آن گفته‌اند كه وى ( شاعر ) رنگهاى جامه‌هايى كه در تن آن زنان ( موصوف در شعر ) است ، به رنگهاى شكوفه‌هاى بوستان و درخشندگى رنگهاى سرخ و زرد آن تشبيه كرده است . و جاى تخم مرغ را در بوستان قرار داده تا براى وصف پاكيزگى آن نيكوتر باشد ؛ چنان كه آن زن اوسى گفته است : « بهترين چيزها كاخهاى سفيد در بوستانهاى سبز است » ، جز اين كه تخم مرغ در اين باب ( وصف آن به پاكيزگى ) به وصفى نيكوتر و جامع‌تر از وصفى كه قرآن به آن لب گشوده ، وصف نشده است . پس بدرستى كه لفظ « مكنون » متضمّن معناى سلامت و پاكى از جميع عوارضى است كه از آب‌وتابش مىكاهد ، و روشناييش را مكدّر مىسازد ؛ علاوه بر آن نكته‌اى كه سخن دربارهء آن ، در نخستين تأويل آن آيه گذشت ، و عبارت « مكنون » افزون بر تشبيهى است كه شاعر ايراد كرده است ؛ زيرا زنان بهشت بىنياز از وصفىاند كه شاعر با تشبيه ، به آن اشاره كرده است ؛ زيرا جمال بهشت از بوستان باطراوت‌تر ، و منظره‌اش درخشنده‌تر است ؛ با وجودى كه شاعران ، تشبيه زنان را به تخم مرغ در شكلهاى گوناگون بسيارى آورده ، و مشبه به را به وصفهايى كه دالّ بر كيفيّت ( حسن ) آن دارد ، متّصف نموده‌اند ( - با وجود آن ) تشبيهى به بلاغت تشبيه قرآن نياورده‌اند ، و نتوانسته‌اند لفظ مكنون را از اينجا تغيير دهند ؛ در حالى كه آن تشبيه را به وجوه مختلف كوتاه و طولانى آورده‌اند ، و آن تشبيه را به آبشخوار سخن آورده ، و از آن خارجش ساخته‌اند ؛ زهير گفته است : [ از بحر كامل ] 646 أو بيضة الأدحىّ بات شعارها * كنفا النّعامة جؤجؤ و عفاء « 5 » و شاعر ديگر گفته است : [ از بحر طويل ]

--> ( 3 ) - ديوان او ، ص 84 ملاحظه شود . ( 4 ) - معناى « اصحاب المعانى » در پاورقى توضيح بيت 237 بيان شد . - م . ( 5 ) - در نسخه اصل « هواء » ضبط شده است . رك : شرح ديوان زهير ، ص 340 .